25.09.2019, 18:57
Қараулар: 352
Корей халқының Жаңабұлаққа қоныстануы

Корей халқының Жаңабұлаққа қоныстануы

(Жалғасы. Басы газеттің өткен санында)

Байқап отырғанымыздай, Кожехаров ауылына көшіп келген корейлердің саны уақыт өте келе азайды. Өйткені депортацияның кенеттен қолға алынуы, қоныс аударушыларды орналастыру мәселесінің атүсті қаралуы, материалдық-техникалық базаның дайындалмауы салдарынан Қазақ және Өзбек Кеңестік Социалистік Республикалары шын мәнісінде бұл үлкен корей мәселесін шешуде қауқарсыз болды. Соның салдарынан корейлердің облыс ішінде және одан тыс аймақтарға көшу үрдісі басталып кетті.

«Родник Новый» колхозына келген корейлер күріш егумен, бау-бақша өсірумен айналысты. 1938 жылы орташа есеппен әр гектардан 7-8 центнер көлемінде өнім алды. Бүгінде Жаңабұлақ ауылының шетінде әлі күнге дейін корей халқы еккен егістіктің орындары сақтаулы тұр. Олар салып кеткен суландыру жүйесі, суармалы арықтар өткен күннен сыр шертеді. Корейлер күріш өсіруде мол пайдаға кенелмегенімен іс жүзінде бұршақтұқымдас өсімдіктерді Ақжайық өлкесінде өсіруге болатындығын тағы бір мәрте дәлелдеді.

Корейлерге білім беру мәселесі.

Корейлердің Қазақстанға қоныс аударуы елдегі жаппай сауатсыздықты жою мәселесімен тұспа-тұс келді. Өйткені корейлер көшіп келместен бұрын, яғни 1937 жылдың 20 сәуірінде Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесі мен БКП (б) Өлкелік комитеті «Республикадағы сауатсыздық пен шаласауаттылықты жою жұмыстарының жағдайы туралы» қаулы қабылдаған болатын. Оған сәйкес ересектер арасындағы сауатсыздықты 1937 жылдың соңына дейін толықтай жою туралы міндет қойылды.

Корейлер Қазақстанға көшіп келген сәттен бастап қоныс аударушыларға білім беру мәселесі күн тәртібіне шықты. Қазақ КСР-і Батыс Қазақстан облыстық атқару комитетіне «корейлердің арасындағы мектеп жасындағы балаларды анықтау, оларға корей және орыс тілдерінде білім беру, қажетті педагогикалық кадрлармен, оқу құралдарымен қамтамасыз етуді» тапсырды. Әсіресе корейлерді өз ана тілінде оқыту, көшіп келген корей ұстаздарының тізімін анықтау, корей тіліндегі оқулықтарды табу, оларға бөлінетін қаржы көлемін есептеу үлкен қиындықтарды туғызды.

Бұл мәселелер 1937 жылы 26 қазанда өткен Лбішін аудандық атқару комитеті отырысы күн тәртібінің №6 мәселесі  ретінде қаралды. «Корей балаларына арналған жаңа сыныптарды ашу туралы» ақпаратпен аудандық білім беру бөлімі меңгерушісінің уақытша міндетін атқарушы Наурузова таныстырды. Жиналыс қорытындысы бойынша төмендегідей қаулы қабылданды:

1) Шұғыл түрде Мерген орыс мектебі, Горячкин, Кожехаров бастауыш мектептері, Коловертное бастауыш орта мектебінің 1-4 сыныптары жанынан бастауыш корей сыныптарын, Бударинде корей орта мектебін ашу ұйымдастырылсын;

2) Корей ұстаздарын бөлу жөнінде аудандық білім беру бөлімі ұсынған жоспар бекітілсін;

3) Корей сыныптарын қаржымен қамтамасыз ету (мұғалімдердің жалақысын қоса алғанда) үшінжасөспірімдер мектебіне бөлінетін жалақыдан үнемделген 5 400 сом, жоғары типті мектептерге бөлінген қаржыдан үнемделген 600 сом қаржы, барлығы 6 000 сом пайдаланылсын;

4) жоғары сыныптарда оқитын корей балаларын оқумен толық қамтамасыз ету мақсатында Бударин ауылында 35 адамға және Коловертноеда 15 адамға арналған интернат ашу ұйымдастырылсын;

5) Интернаттарды қажетті қаржымен қамтамасыз ету үшін облыстық атқару комитетінен қаржы сұратылсын [72,363 п.].

Көріп отырғанымыздай корей балаларына білім беру ісі шұғыл түрде ұйымдастырылды. Кожехаров ауылындағы бастауыш мектепте 1937 жылы барлығы 157 бала оқыса, оның 32-сі корей балалары болды. Лбішін ауданы бойынша корей балалары үшін сабақтар негізінен 1937 жылдың желтоқсан айында басталды. Оқушылар бала санының көптігіне, парталардың, оқу құралдарының жетіспеуіне байланысты 2-3 ауысыммен оқуға мәжбүр болды[103,121 п.].

Уақыт өте келе мектептердегі сынып жетіспеушілігі мәселесі анық сезілді. 1938 жылдың 14-17 мамырында Батыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің Президиумы «Қоныстануға байланысты мектеп желісін кеңейту туралы» қаулы қабылдады. Коловертное ауылында 160 орындық бастауыш мектеп салу, Кожехаров мектебіне 40 орындық 1 бөлме, Бударин мектебіне 80 орындық 2 бөлме жалғап салу жоспарланды[104,78 п.]. Тез қарқынмен жүргізілген жұмыстар нәтижесінде осы жылы Коловертное ауылында 160 орындық мектеп пайдалануға берілді.

Білім беру ісін ұйымдастыруда корей ұстаздары ерекше еңбек сіңірді. Орал өңіріне қоныс аударылған 85 ұстаздың 21-і Лбішін ауданында жұмыс жасауға міндетті болды. Олардың ішінде 12 мұғалім Бударинге, 2 мұғалім Коловертноеға, 2 мұғалім Антоновқа, 1 мұғалім Кожехаровқа және қалғандары өзге ауылдарға қызметке жіберілді. Кожехаров ауылына Хан Анна есімді мұғалім бөлінді. Оның білімі туралы мәліметте «бір жылдық педагогикалық курстан өткен» (годичные педкурсы) деп жазылған[105,56 п.]. Аталмыш ұстаз қоғамдық-саяси өмірге белсене араласып, корей тұрғындары арасында ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыруда жанкештілікпен қызмет етті.

Корей халқы Жаңабұлақ өңіріне көшіп келгеннен кейін де көші-қон үрдісін жалғастырды. 1940 жылы Кожехаров ауылында 41 отбасынан тек 25 отбасы ғана қалды. Атап айтқанда, Шегай Василий (3 адам), Ким Сен Чук (6 адам), Ким Ильбе (4 адам), Юн Менок (5 адам), Пак Тин Хек (7 адам), Ю Ванги (6 адам), Хан Де Ю (6 адам), Хан Петр (4 адам), Сим Тен Сек (2 адам), Ли Хак По (4 адам), Ким Ил Лем (1 адам), Хон Пон Сек (8 адам), Хегай Кандор (2 адам), Цой Черонь (6 адам), Цой Ин Су (2 адам), Хан Федор (7 адам), Хан Константин (5 адам), Ким Ольга (2 адам), Хан Ен Чан (4 адам), Ли Хон Се (6 адам), Лигай Василий (4 адам), Нам Вонгир (1 адам), Тен Чагык Де-ик (4 адам), Пак Фир Кун (3 адам), Ли Владимирдің (7 адам)        отбасылары, барлығы 109 адам өмір сүріп жатты.

Кожехаров ауылындағы корей халқы санының азаюы, біріншіден, тұрғын үй мәселесінің шешілмеуімен байланысты болды. 1939 жылы тек 11 отбасының ғана жеке баспанасы болды. Батыс Қазақстан облыстық және Лбішін аудандық атқару комитеттерінде корейлерді тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі бірнеше рет қаралғанымен іс жүзінде толықтай шешімін таппады. Екіншіден, корей халқы дәстүрлі күріш шаруашылығын Жаңабұлақ өңірінде дамыта алмады. Ауа райының, топырағының қолайсыздығы қажетті өнім алуға мүмкіндік бермеді. Сондықтан ауылға тұрақтаған корейлердің басым бөлігі Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарына, аз ғана бөлігі Түркменстанға, Өзбекстанның Ташкент, Самарқан қалаларына көшіп кетті[106, 44 п.]. Бұл жерлерде күріш шаруашылығы жақсы дамыған болатын.Үшіншіден, күштеп қоныс аударылған корейліктер жаппай «Родник Новый»колхозының қатарына қабалданғанымен іс жүзінде оларды тұрақты жұмыспен қамтуда қиындықтар туындады. Сондықтан корейлердің тағы бір бөлігі көршілес Гурьев облысына, сонымен қатар Батыс Қазақстан облысының Зеленов, Тасқала аудандарына көшіп кетті.

Дегенмен өз еріктерінен тыс туған өлкесі Қиыр Шығыстан Қазақстанға жер аударылған корейлер қазақ жерінде мәңгілік мекен тапты. Әсіресе Жаңабұлақ ауылына қоныстандырылған корейлер қазақ халқының ыстық мейірімі мен ерекше ілтипатына бөленді. Екі халық арасында қандай да бір алауыздық пен ұлтаралық қақтығыстар ешқашан туындаған емес. Керісінше екі халық арасындағы достық беки түскен болатын. Бұл туралы 13 жасында Жаңабұлақ өңіріне қоныс аударған корейлік Тян Нина былайша еске алады: «Біз Кожехаров ауылына қоныс аударғанда қазақ халқы ерекше қонақжайлылықпен қарсы алды. Қолындағы бір тілім нанын бөліп беріп, үйлерін паналатты. 1938-1940 жылдары Орал қаласына жаяу жолға шығып 1 апта дегенде әзер жететінбіз. Жолшыбай елді-мекендерге тоқтағанда қазақ жанұялары тамағын беріп, үйлеріне қондыратын еді. Осындай қонақжайлылықтың арқасында діттеген жерімізге аман-есен жетіп жүрдік».

Қиын-қыстау кезеңде бірқатар корейліктер Жаңабұлақ жерінде дүниеден өтсе [107, 59 п.],өзге жанұялар балалы-шағалы болып жатты[108, 21 п.].Қазақ-корей халықтары арасындағы бауырмалдылық қарым-қатынас Ұлы Отан соғысы жылдарында және одан кейінгі кезеңдерде жалғасын тапты. Жаңабұлақ ауылындағы соңғы корей жанұялары 1949 жылы көшіп кетті.

Тарих ғылымдарының кандидаты Саялбек Ғиззатовтың «Жаңабұлақ тарихы» монографиясынан